Osmanlı’da Gericilerin Yıktırdığı Gözlemevinin Kıssası

 Osmanlı’da Gericilerin Yıktırdığı Gözlemevinin Kıssası
Okunuyor Osmanlı’da Gericilerin Yıktırdığı Gözlemevinin Kıssası

Osmanlı tarihindeki birinci gözlemevi olan ve Türk bilim tarihinde büyük kıymet taşıyan Takiyüddin’in Gözlemevi(Dar-ü’r Rasad-ül Cedid), 1575 yılında Osmanlı alımı Takiyüddin tarafından İstanbul’da Tophane sırtlarında, şimdiki Beyoğlu ya da Galata civarında kurulmuştu.

İlgili İçerikler:

Bilime değerli katkıları olan bu gözlemevinde birbirinden pahalı aydınlar çalıştı lakin birtakım bilim aksileri yüzünden çalışmalar engellendi ve bu gözlemevi topa tutularak yıkıldı.

Osmanlı’ya katkı veren bilim insanları ortasında değerli bir yere sahip olan Takiyüddin, Klasik İslâm astronomisinin son büyük temsilcisiydi.

Takiyüddin ve grubu

1521-1585 yılları ortasında yaşayan Takiyüddin; gökbilimci, mühendis, matematikçi ve mekanik bilimciydi. Pek çok farklı disiplinde engin bilgiye sahip bir kişi olduğu için “hezârfen” olarak kabul ediliyordu. (En meşhur hezârfenlerden biri de Leonardo da Vinci’dir, Takiyüddin’in değeri bu sayede daha yeterli anlaşılacaktır.)

Türk kökenli Takiyüddin, ilköğrenimini Mısır’ın sayılı âlimlerinden biri olan babasından aldı. Şam ve Mısır’da yeterli bir eğitim alması onun bilimsel kişiliğini ilerletti. 1550’lerde ailesi İstanbul’a göç edince eğitimine burada devam etti. Mısır, Şam ve İstanbul üzere bölümün kıymetli kentlerinde, yeterli hocaların yanında eğitimini tamamlayarak çağının astronomu oldu.

1570’te İstanbul’da bir grup kurdu, 1574’te ise Osmanlı’nın tek gözlemevi kurulmadan evvel çalışmalarını ve müşahedelerini Galata Kulesi’nde yaptı.

Galata Kulesi’nin dış görünüş ve iç görünüş eskizleri

Gözlemevinde, Güneş parametrelerinin hesaplanması için yeni bir metot geliştirdi. Sabit yıldızların enlem ve boylamlarının tespitini yapmak için Ay yerine Venüs’ü, Aldebaran ve Spica Virginis isimli iki yıldızı kullandı.

Takiyüddin, trigonometri alanında kıymetli işler yapmasıyla da biliniyor. Sinus, kosinus, tanjant ve kotanjantın tariflerini vermiş, ispatlarını sergilemiş ve cetvellerini hazırladı. Sin 1’in kesin bedelini belirleyen birinci matematikçidir.

Günümüzde 61″ olarak hesaplanmış olan Güneş’in apojesini, Takiyüddin ve grubu 63″ olarak hesaplayarak gerçeğe en yakın sonuçlar vermeyi başardı. Kopernik’in 24″ ve Tycho Brahe’nin 45″ kıymetleriyle hesaplamış olmaları Takiyüddin ve takımının ne kadar yeterli olduğunu kanıtlıyor.

Gözlemevindeki yerküre modeli üzerinde çalışan Osmanlı astronomlarından birisi

Ekliptik ile ekvator ortasındaki 23° 27’lik açıyı, 1 dakika 40 saniye farkla 23° 28′ 40″ halinde bularak o tarihte birinci kere gerçeğe en yakın ve hakikat dereceyi hesaplamıştır.

Ayrıyeten; Ay, Güneş ve gezegenlere ait müşahedeler yaptılar ve Satürn, Venüs ve Merkür gezegenleri için enlem tabloları hazırladılar. Gezegenlerin hareketlerindeki düzensizliklerin günümüz bedellerine yakın ölçülerde açıklayan sonuçlar çıkardılar.

Meridyenler ortası vakti birinci kez ölçen; Güneş, Ay ve yıldızların doğuş yerlerini, enlem boylam ve eğim metotlarını birinci kere ortaya koyan yeniden Takiyüddin’den diğeri değildir.

Cep, duvar, masa ve Güneş saatleri üzerine çeşitli dizaynlar yaptılar; aritmetikte kendilerine has bir rakamlama sistemi geliştirdiler.

Takiyüddin’in, kurduğu gözlemevinde yardımcısıyla çalışmasını gösteren tasvir

Altmışlık kesirlerin yerine ondalık kesirleri kullanarak bugün dahi kullanılabilecek astronomi cetvelleri hazırladılar. Astronomi, matematik, mekanik, optik ve tıp konusunda eserler ortaya koydular.

Takiyüddin, bir kitabında ışığın global yayılımını anlatırken, yaptığı bir aletten “Uzakta bulunmaları sebebiyle görülemeyen şeyleri gösterebilen bir billûr (mercek).” formunda bahsediyor, bunun Batı’da bilinmesinden evvel yaptığı teleskop gibisi bir alet olduğu düşünülüyor.

Işığın yansıması ve kırılması sonucu renklerin oluştuğunu açıkça belirten birinci tatmin edici açıklamayı Isaac Newton’dan 200 yıl evvel yaptı.

Takiyüddin, buharın mekanik güç ürettiğini de kanıtladı. Yaptığı ilkel buhar motoru, 17. yüzyılda daha güçlü buhar motorlarının keşfine öncülük ederek, dünya çapında elektrik gücünün %80’ini üreten çağdaş buhar türbininin ortaya çıkmasını sağladı.

Takiyüddin, mekanik çalar saatin ve yaylı astronomik saatin mucididir. İcat ettiği astronomik saati ise kendi müşahedeleri için gözlemevine kurmuştur.

Takiyüddin’in 1580’de yazdığı, astronomik saatin kısa anlatımı.

Bu saat daha evvel kullanılan saatlerden daha hassastı ve 16. yüzyılda uygulamalı astronomi alanındaki en değerli icatlardan biri olarak kabul ediliyordu.

Derken 1577 yılı Kasım ayında gökyüzünde bir kuyruklu yıldız göründü. Takiyüddin 40 gün boyunca izlediği bu kuyruklu yıldızın hayra çıkacağını yorumladı.

İstanbul semalarında 1577 yılında görülen kuyruklu yıldızın tasviri

Yaptığı müşahedenin akabinde Takiyüddin, kuyruklu yıldızın görülmesinin Sultan III. Murad için uyguna işaret olabileceğini ve o esnada süren Osmanlı-İran savaşından galip ayrılabileceğine dair bir yorumda bulundu.

Bu yorumun akabinde savaştan istenen sonuç çıkmadı, üstüne bir de veba salgını başladı ve de İstanbul’da zelzele oldu. Kimi kıymetli kimselerin mevti de bu kuyruklu yıldızın geçişine bağlandı.

Gerisi gerisine gelen bu olumsuz gelişmelerin sebebinin gözlemevi olduğu öne sürüldü.


Görsel: Takiyüddin ve çalışma arkadaşları, Zatü’l-Halak (Halkalı Küre) isimli alet ile gözlemevinde çalışıyorlar. Zatü’l-Halak, üzerinde bulunulan yerin enlemini ve boylamını belirlemek gayesiyle, bir gök cismiyle ufuk düzlemi ortasındaki açısal arayı ölçmekte kullanılan optik bir seyir aygıtıdır.

Birtakım gerici kesitler “Gözlemevinde meleklerin eteklerinin altına bakılıyor” üzere akıl dışı fikirleri halka yaydı. Devrin şeyhülislamı, III. Murad’a “Gözlem yapmak uğursuzluktur, gözlemevleri bulundukları ülkeleri felakete sürüklerler. Göklerin gizemini aydınlatmaya saygısızca yeltenmenin müthiş sonuçları herkesçe bilinir. Bu işe girişen hiçbir ülke yoktur ki bayındır iken harap ve devlet teşkilatı yerle bir olmasın.” tabirlerini içeren bir fetva gönderdi.

Bunun üzerine, 22 Ocak 1580’de gözlemevinin yıktırılması buyruğu verildi.

Güneş’in yüksekliğini ve yıldızları gözlemek için kullanılan aletin ipleri kesildi ve bina, içindeki aletlerle birlikte yıkıldı. Böylelikle gözlemevinin faaliyetleri büsbütün sona erdi.

Takiyüddün ve takımının mükemmeller yarattığı gözlemevi, yalnızca 5 yılda bile bilime çok sayıda hizmette bulundu. Kısacık ömrüne karşın klasik İslam astronomisinin çalışmalarının üst düzeyde ilerlediği bir kurum oldu.

Takiyüddin; bu yıkıma, emeğinin yok oluşuna derin keder duyarak bu olaydan 5 yıl sonra, 1585 yılında vefat etti.

1577’de İstanbul’dan izlenen kuyruklu yıldız ve Takiyüddin

O tıpkı Leonardo da Vinci üzere bir hezârfendi lakin “coğrafya kaderdir” denilen durumun ceremesini çekti. Tıpkı periyotta yaşadığı rakibi Kepler, hocası Tycho Brahe’nin müşahedelerini kullanarak Kepler kanunları diye bilinen gezegenlerin dönüşleri ile ilgili maddeleri keşfetti. Fırsat verilseydi, dünya bugün Kepler’in ismini değil o periyotta onun çok ilerisinde olan Takiyüddin ve takımının ismini biliyor olurdu.

841’i Türkçe olmak üzere 414’ü Arapçadan ve 102’si Farsçadan oluşan toplam 1337 eser oluşturan bu pahalı bilim insanı ne yazık ki gericiliğe kurban gitti. Bugün Takiyüddin’e ilişkin el yazmalarının bir kısmı Boğaziçi Üniversitesi Kandilli Rasathanesi ve Zelzele Araştırma Enstitüsü’nde bulunuyor. Takiyüddin’in öteki yapıtları ise farklı kütüphanelerin raflarında yer alıyor.

Yeni bir gözlemevi fakat 300 yıl sonra kurulabilmiş olsa da bu defa de 31 Mart ayaklanmasına kurban gitti.

Kaynaklar: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7

Bu Yazı İçin Ne Düşünüyorsun?

Yorum Yap
Giriş Yap
Yazı Ekle