Ampulün Tarihi: Ampulü Kim İcat Etti?

 Ampulün Tarihi: Ampulü Kim İcat Etti?
Okunuyor Ampulün Tarihi: Ampulü Kim İcat Etti?

İnternetten, bilgisayardan ve başka pek çok teknolojiden bahsediyoruz lakin bunlar elektrik olmasa anlamsız birer kavrama dönüşür. Bugün kullandığımız her aygıt elektrikle çalışır, ampullerle aydınlanırız ve hatta kullandığımız aygıtlar bile içindeki küçük ampuller sayesinde bir ekrana sahip olur. Ampulü kim icat etti sorusunun karşılığını pek çok kişi Thomas Edison olarak bilir lakin tarihi şöyle bir incelediğimiz karşımıza farklı karşılıklar çıkıyor.

İlgili İçerikler:

Evet, Thomas Edison ampulün ve gibisi pek çok aygıtın patentini alan kişidir. Fakat bu demek değil ki ampulü Edison icat etti. 1879 yılında patenti alınmış olsa bile aslında ampul ve elektrik sistemleri üzerine yapılan çalışmalar 1800’lü yılların birinci günlerinde başlıyor. Gelin tarihin tozlu sayfalarında biraz kaybolalım ve bugün onsuz yaşamayı hayal bile edemeyeceğimiz ampulün tarihini yakından inceleyelim.

Birinci ampul tuzlu su içindeki bakır tellerdi:

1800 yılına, İtalya’ya gidelim ve mucit Alessandro Volta’nın laboratuvarına bir göz atalım. Alessandro Volta, kendi ismini verdiği pratik bir elektrik üretme formülü bulmuştur. Volta; tuzlu suya batırılmış kartonlar, çinko ve bakır gereçlerden yapılmış diskler ve bu yığının iki ucuna bağlanmış bakır teller ile hem elektrik akımını iletiyor hem de az da olsa ışık yaymayı başarıyordu.

Alessandro Volta, İngiltere’deki Royal Society’ye bu çalışmasını bir mektupla anlattığı sıralarda İngiliz mucit Humphry Davy, voltaik yığınlar ile kömür iyotlarını birbirine bağlayarak dünyanın birinci elektrik lambasını icat etmişti. 1802 yılında gerçekleştirilen bu buluş Davy lambası olarak bilinir. Bu bir birinciydi lakin meskenlerde kullanılamayacak kadar parlak bir ışık yaydığı için sırf devrin çalışmalarında referans olarak kullanıldı.

Ampul dizaynları giderek gelişiyor:

1840 yılına geldiğimizde İngiliz bilim adamı Warren de la Rue, bakır yerine platin filaman kullanılan bir ampul icat etti lakin platin oldukça kıymetli olduğu için ticari olarak karşılık bulmadı. 1848 yılında ise tekrar bir İngiliz olan William Staite, lambalardaki karbon çubuk hareketini düzenleyerek ömrünü uzatan bir sistem geliştirdi fakat bu mekanizmayı çalıştırmak için gerekli olan piller epey kıymetli olduğu için ticari olarak karşılık bulmadı.

1850 yılında İngiliz kimyager Joseph Swan, evvelki çalışmalardaki maliyet problemini ortadan kaldıracak bir sistem buldu; platin yerine karbonize kağıt filamentler kullanmak. 1860 yılında icat ettiği ampulün patentini 1978 yılında alan Swan, 1879 yılında bu çalışmasını Newcastle’da tanıtmıştır. Filamanların oksijen bağını kesmek için vakumlu bir tüp kullanmıştır. Hoş bir lambadır lakin o devir vakumlu tüp bugün olduğu kadar kullanışlı bir eser değildir.

Thomas Edison sahneye çıkıyor:

Tam bu noktada adamımız Thomas Edison devreye giriyor ve Joseph Swan’in ampulündeki sorunun filamanlar olduğunu keşfediyor. Yüksek elektrik direncine sahip ince bir filaman icat ederek çok daha pratik bir ampul icat ediyor. Daha az bir akımla çalışan bu ampulü 1879 yılında tanıtıyor. İkili ortasında evvel bir çekişme, daha sonra ise bir paydaşlık başlıyor ve Edison-Swan United şirketini kuruyorlar.

1874 yılında Kanadalı mucitler Henry Woodward ve Matthew Evans, nitrojen dolu bir cam silindir ve karbon çubuklardan oluşan bir ampulün patentini almak için hayli uğraş verseler de sonunda bu icadı 1879 yılında Edison’a sattılar.

Thomas Edison 1880 yılında çalışmalarını Amerika Birleşik Devletleri’ne taşıdı ve 1882 yılında birinci elektrik üretim istasyonunu açtı. O periyot ABD’de William Sawyer ve Albon Man üzere pek çok mucit daha vardı lakin tek başlarına ayakta kalamayacaklarını anlayınca Edison’la birleştiler ve General Electric şirketini kurdular

Ampuller giderek daha ucuz, güçlü ve pratik olmaya başladı:

Thomas Edison hem ticari hem de siyasi olarak güçlü bir isimdi. Artık bütün emeli çok daha ucuza üretebileceği ampuller geliştirmekti. Edison ve takımı 3 binden fazla ampul tasarımı üzerine çalıştı. En verimli filamanı bulmak için de 6 binden fazla bitki üzerinde özel çalışmalar yaptılar.

Grubun çalışmaları sonuç verdi ve sonunda karbonize edilmiş bir bambu filamanı geliştirdiler. Bu filaman 1200 saatten daha uzun müddet yanabiliyordu. Uzun devir Edison ampullerinde bu filaman kullanıldı. 1902 yılında Edison’la çalışan mühendislerden Willis R. Whitney, cam ampullerin kararmadan çok daha uzun müddet yanmasını sağlayacak bir sistemin patentini aldı.

General Electric şirketi ile birlikte çalışan Amerikalı fizikçi William David Coolidge, 1910 yılında tüm kimyasal hususların en yüksek erime noktasında olan tungsteni geliştirdi. Tungsten, ampul filamanı için harika bir gereçtir. Bugün bile pek çok ampulde hala tungsten kullanıldığı biliniyor.

Aydınlanmada bir ihtilal: LED ışıklar

OLED ve AMOLED üzere versiyonları ile bugünün teknoloji dünyasını şekillendiren LED ışıklar aslında 1960’lı yıllardan beri kullanılmaktadır. General Electric’te çalışan Amerikalı bilim insanı Nick Holonyak, lazer çalışmaları yaparken ezkaza LED ışığı keşfetti. Elektrik akımının maruz kaldığı vakit yarı iletkenlerin ışık yaydığı aslında 20. yüzyılın başından beri biliniyordu fakat Holonyak bunun patentini alan birinci kişidir.

LED ışıklara yıllar içinde sarı ve yeşil renkler eklendi. Japon – Amerikalı bilim insanları Isamu Akasaki, Hiroshi Amano ve Shuji Nakamura 1990’lı yıllarda mavi LED’i keşfettiler. Mavi LED ışığın diyotları fosforlar kaplanınca beyaz LED ışık elde edilir, bu nedenle icat son derece değerlidir. Üç bilim insanı bu çalışmaları nedeniyle 2014 yılında Nobel Fizik Ödülü’ne layık görüldüler.

Günümüzde artık Phillips, Stack, Tesla üzere şirketler ve NASA üzere kurumlar LED ışıkları baz alarak çok daha gelişmiş aydınlatma teknolojilerine imza atıyorlar. Milyonlarca farklı renk yayan ampuller, uzaktan denetim edilenler ve hatta kendi kendine ortam aydınlatmasını sezen ampuller bile var. Her şeyin tuzlu su içindeki bakır tellerle başlaması ne kadar da değişik

Haftada bir değişen ampullere inat yüz yıldan uzun müddettir yanan Centennial Light:

İsmi Centennial Light yani yüzyıllık ışık manasına gelen bir ampul, 1901 yılında birinci defa çalıştırıldığı günden beri neredeyse kesintisiz olarak yanıyor. Bu yıllara meydan okuyan çalışma azmi sayesinde ismini Guinness Dünya Rekorları Kitabı, Ripley’s Believe It or Not! ve General Electric kayıtlarına yazdırmayı başardı.

Centennial Light, 30 watt olarak başladığı hayatına bugün 4 watt olarak devam ediyor. 1890’lı yılların sonunda Shelby Electric Company tarafından üretildi. Bugün ABD’de bulunan Livermore-Pleasanton İtfaiye Departmanı’nda çalışmakta olan tarihi ampul; bir defa taşınma sırasında, bir defa de güç kaynağı nedeniyle bir mühlet kapalı kalmasına karşın hiçbiri ampul kaynaklı bir sorun olmadığı için rekoru elinde tutuyor.

Centennial Light, birinci defa 1972 yılında keşfedikten sonra hakkında pek haber, inceleme, belgesel ve sanat yapıtı yapıldı. Ampulün devamlı yandığı, düşük güç yaydığı ve özel bir güç kaynağına bağlı olduğu için bu kadar uzun ömürlü olduğu düşünülüyor. Centennial Light hala yanıyor mu merak ediyorsanız buradaki irtibat üzerinden canlı olarak takip edebilirsiniz.

Patenti Thomas Edison’da olsa da aslında icadında pek çok kişinin imzası bulunan ampulü kim icat etti sorusunu yanıtladık ve ampulün tarihi hakkında bilmeniz gereken ayrıntılardan bahsettik. Yüzlerce yıl evvel ilkel sistemlerle başayan seyahatin bugün uzayın sonsuz karanlığını aydınlatıyor olması bilim kurgu kıssalarını aratmayacak kadar etkileyici.

Bu Yazı İçin Ne Düşünüyorsun?

Yorum Yap
Giriş Yap
Yazı Ekle